نطنز(2006)

   کاروانسراها ۳   

ساختمانهاي كنوني قريه قهرود

		اما چگونگي اين منازل درميان اصفهان و كاشان كه از دامنه‌هاي شرقي خطه سرسبز كركس كوه نطنز ميگذشت بمناسبت مساعدبودن آب‌وهواي خوش و فرح‌بخش آن و وفور وحش و طير كوهسار و دشت و بيابان خرم آنجا كه نزديكترين شكارگاه پايتخت بود براي استفاده از موقعيت ممتاز آن بامر شاه‌عباس در چندين مكان تفرج گاههاي ييلاقي با عمارات باشكوه و بستانراهاي زيبا برپا ساختند با وضعي كه علاوه بر لوازم زندگاني و توقف‌گاههاي شاهانه گنجايش پذيرائي از دستگاه وسيع سلطنتي با كليه خدم و حشم درباري كه لازمه شكارگاههاي بزرگ بود آماده و مهيا باشد چنانكه تاورنيه فرانسوي درباره تجمل اينگونه شكارگاهها مينويسد:             «دردنيا هيچ دستگاه تجمل و جلالي بالاتر  وباعظمت‌تر از حشمت و تجمل شاه ايران درموقع شكار رفتن نمي‌توان تصور كرد كه تمام بزرگان دربار در معيّت اوسوار شده و هريك بازي بروي دست ميگيرند»(22). باغ و عمارات تاج‌‌آباد نطنز و سوابق تاريخي آن             علاوه برجهات عمومي درانتخاب منازل اختصاصي شاهانه بين راه صفحه نطنز ازدونظر خاص ديگر نيز مورد كمال توجه شاهنشاه صفوي قرار گرفت. يكي موقعيت دلپذير طبيعي و اقليمي، آب‌وهواي معتدل و ميوه‌هاي مطبوع آن و ديگر فراواني و حوش وطيور در كوه و هامون آن را شكارگاهي مطلوب و دلپسند مي‌ساخت.
	نماي خارجي مدخل وسقف گنبدي صحن حمام اختصاصي تاج‌آباد درنطنز

ازاين‌رو در ده كيلومتري جنوب قصبه نطنز باغي وسيع با عمارت مجللي بنام تاج‌آباد احداث و آباد گرديد كه اسكندربيك منشي در ذكر آثار و عمارات احداثي شاه‌عباس بدينگونه آنرا ياد ميكند: «درنطنز باغ تاج‌آباد مع عمارات درگاه و بالاخانها و حمام و غيره» شاه‌عباس كبير گاه و ناگاه خواه محض تفريح و تفرج و صيد وشكار و يا در مسافرتهاي خود چندي در باغ تاج‌آباد توقف و استراحت مي‌نمود.             چنانچه مؤلف تاريخ عباسي (ملاجلال منجم) ضمن وقايع سال 1016 چنين گويد:             «چون بباغ تاج‌آباد كه از مبدعات كلب آستان عليست و دراو عمارات عالي است و مشتمل برانهار و آبشارها و درختاتن سربفلك كشيده و حوض بس عالي نفيس رسيدند و با زنان مطربه خوب صورت با تحف و هدايا و اسباب طرب كه چندروز بود انتظار مقدم ميكشيدند نشستند و بسازو صحبت مشغول شدند»(23).             همين نويسنده در وقايع سال 1018 نيز گويد:             « ... چون نزول به تاج‌آباد نطنز فرمودند و در تاج‌آباد چشم رئيس شكرالله طرقي را كور كردند بسبب زيادتي و ظملي كه برعيت كرده بود و توقف سه روز بجهت سيروشكار بود و بديدن كان سنگ مرمر جديد كه از محدثات زمان كلب آستان علي است رفتند».             وبدوره‌هاي بعد از شاه‌عباس اول هم باغ و كاخ تاج‌آباد مورد توجه و محل توقف جانشينان وي بود چنانكه در تاريخ زندگاني شاه‌عباس دوم آورده‌اند كه «بعداز حركت از اصفهان .... روز پنجم باغ مباركه تاج‌آباد مضرب سرادقات جاه و جلال گريده درآن مكان خلدنشان كه از حيثيت اهزازهواو بي‌اندازگي لطف و سرشاري صفا از ساير بساتين روي زمين امتياز دارد تا پنج يوم اقامت نموده سير آن باغ دلگشاي و تماشاي آن روضه ارم فضا نشاط اندوز و فرح‌افزا بودند. نظم: كه بتوان گرفت از هوايش گلاب چه گويم ازآن باغ پرآب و تاب توان نغمه بلبل از گل شنيد درآن باغ كز وي خزان پاكشيد كه گل ميكند كار جام شراب در او شادماني ندارد حساب تفاوت ببين از كجا تا كجا است كنم نسبتش كر بجنت خطاست كه چون شاه سروي ندارد بهشت(24) بر خوبيش هست فردوس زشت درهمان مأخذ ضمن حوادث سال 1070 چنين آمده است:             «درباغ بهشت بنياد تاج‌آباد چندروز بجهت سيروشكار و تفرج آن گلزار توقف فرموده متوجه دارالمؤمنين كاشان گشتند و عمارت چشمه فين كه نمونه‌ايست از قصور انهار بهشت برين مقر رايات نصرت‌آيات شد»(25). وضع كنوني بناهاي قديمي تاج‌آباد:             عمارت اصلي و اوليه ميان باغ با نقشه كامل عمارات عهد صفوي عبارت از تالار بزرگي است در وسط بنا و چهار اطاق در چهارزاويه آن كه بوسيله چهارغرفه مسقف بيكديگر مربوط گشته است. جبهه شرقي بنامشرف بخيابان وسيعي است كه وسط آن نهري از سنگ‌هاي تراشيده ساخته شده و بحوض بزرگ پائين خيابان منتهي ميگردد. مجموعه اين بنا و خيابان جدول سنگي آن خوب و سالم باقي مانده است. نكته قابل تذكر ديگر آنكه با توجه بمندجات مقاله سابق نگارنده (در ص 9 تا 24 شماره 101 همين مجله) راجع بحمام تاريخي باغ شاه‌فين اينك درباره گرمابه مخصوص تاج‌آباد نطنز كه در تاريخ عالم‌آراي عباسي تصريح باحداث آن بامرشاه‌عباس اول گرديده بايد گفته شود كه اين بنا دومين حمام اختصاصي يكي از كاخ‌هاي احداثي شاه‌عباس اول ميباشد كه تا بحال باقي و برجا مانده است. طرح ونقشه عمارات موجود در تاج‌آباد عينأ همانند بناهائي است كه تاورنيه فرانسوي در باغ هزار جريب اصفهان ديده و در سفرنامه خودوصف آنها را نموده است.

	اين باغ و كاخ شاهانه كه شمه‌اي از سوابق تاريخي آن گفته شد اصولأ مانند كليه اموال واملاك احداثي شاه‌عباس بزرگ وقف عام بوده است(26). از اواسط عهد قاجاريه تاج‌آباد بتصرف اشخاص درآمده است ولي براثر حسن‌نيت مالكين محلي آن خوشبختانه درصدد انهدام و ويران ساختن ابنيه و عمارتش برنيامده‌اند. بدينجهت نه تنها درنقشه و اسلوب اوليه آن چندان تغييراتي راه نيافته بلكه عمارتهاي مهم آنجا با برخي از نقش‌ونگار و تزيينات اوليه عهد صفوي برسقف و جدارش هنوز ديده ميشودو حتي قسمتي از حمام اختصاصي آن مانند سقف گنبدي‌شكل صحن گرمابه و خزينه باقي و برجا مانده است بطوريكه با اندك بذل توجه مقامات باستانشناسي جهت مرمت لازم ونگهداري ازآن يك اثر بسيار مهم تاريخي ديگر كه واجد مزاياي بيشماري ميباشد بر سرراه اصفهان برفهرست آثار باستاني كشور افزوده ميشود.
		جبهه خارجي سمت جنوب ساختمان عمارت تاج‌آباد درنطنز

عباس‌آباد شكارگاه             اين باغ و عمارت نيزيكي ديگر از بناهاي شاه‌عباس اول است كه ميان نطنز و كاشان در دامنه و دره‌هاي خوش‌روح و باصفاي كركس كوه واقع شده و بگفته ژنرال سرپرسي سايكس انگليسي: «تماشاي دورنماهاي دلفريب عباس‌آباد و كاج و صنوبر آن منظره بديعي دارد»(27) ابنيه و عمارات آن با سبك و اسلوب مخصوص عهد صفوي ساخته شده و مانند باغ و عمارت تاج‌آباد توقف‌گاهي بوده شاهانه و جامع همه‌گونه وسائل آسايش و تفرج بويژه شكارگاهي مناسب جهت صيدآهوي دشت و غزال كوه و هامونش كه هنوز هم زيبائي‌هاي طبيعي خود را ازدست نداده، چنانكه هرگاه دست توجه و نوازشگري به آراستن و پيراستن كاخ و بستان‌سراي دل‌آويزش به‌پردازد باشد كه گوهر ارزنده ديگري برفهرست آثار تاريخي و ديدني‌هاي فرح‌بخش ايران پيوسته گردد.

		چه آنكه از عباس‌آباد شكارگاه ناخرم دشت (20 كيلومتري كاشان) كه در دامنه‌هاي خاوري كركس كوه واقع است ازيكسو نشيب و فراز دره‌هاي پر برف كوهسار وضع و منظره دلپذيري بدان بخشيده و از سوي ديگر سراشيبي جلگه‌هاي مسطح و همواري كه در انتهاي آن قله سياه كوه نمودار ميگردد انواع وحش‌وطير بيابانهاي دوردست را بسوي چراگاههاي سبز و خرم و چشمه‌سارهاي گواران خود جلب مي‌نمايد.             جاده دوم كاشان بقم و تهران ـ اين جاده از روي دامنه‌هاي سمت غرب شاهراه قديم بخط مستقيم تا آبادي و سرچشمه قنات دهنار پيش رفته. درميان ارتفاعات دهنار و گردنة‌شوراب محلي موسوم به باغ‌شاه برسر راه واقع شده كه به دوران صفويه باغ وعمارت و توقف‌گاهي شاهانه بوده است آثار قلعه‌بندي و ديوارهاي فروريخته آن هنوز هم بنام باغ شاه مشهور ميباشد(28). اين جاده كه پس از فرودآمدن از گردنه شوراب در امتداد كاروانسراي پاسنگان و مزدعه لنگرود بشهر قم مي‌پيوست به جاده بالا يا شوراب معروف بود و در فواصل سه فرسخي آن يعني قريه نصرآباد، سن‌سن، شوراب و پاسنگان كاروانسراهاي معتبر شاه‌عباسي منزلگاه كاروانها بود. ازعهد صفويه به بعد رفته رفته وسائل ارتباطي مانند چاپارخانه‌هاي اسبي كه بعدها عرابه‌رو گرديد، پست دولتي،‌سيم تلگراف و پاسدارخانه‌هاي امنيه وغيره دراين راه داير و برقرار گرديد بطوريكه درتمام دوره‌هاي قاجاريه شاهراه اصلي جنوب ايران بشمار ميرفت.
	نماي خارجي قسمتي از ساختمانهاي عمارت باغ عباس‌آباد «شكارگاه»

مسافر صاحب‌نظري در قرن حاضر مينويسد (راه يزد از كاشان متفرع ميگردد همانگونه كه راه اصفهان وشيراز هم از كاشان جدا ميشود و كاشان بمنزله چهارراهي است كه دو جاده بزرگ جنوبي ايران درآنجا بيكديگر ميرسند)(29).             جاده اسفالته كنوني قم به كاشان ما بين اين شهراه و جاده كويري پائين احداث گرديده است. درزمان انقلاب و ناامني‌هاي پانزده‌ساله اوايل مشروطه بواسطه تمركز اشرار در كاشان و ناتواني دولت براي حفظ امنيت راهها ناگزير اين شاهراه قديمي متروك شد و جاده فرعي قم واصفهان از طريق محلات و ميمه بتدريج مورد استفاده عابرين و حمايت دولت قرار گرفت بدينجهت روزبروز براهميت آن افزوده شد و برعكس شاهراه اصلي قم ـ كاشان و اصفهان اعتبار سابق خود را بكلي ازدست داد. كاروانسراها و منزلگاههاي آن نيز قهرأ رو بانهدام و ويراني نهاد.