نطنز(2006)

   نگاهي به آيين‌هاي عزاداري سنتي محرم در شهرهاي شمال اصفهان   

شهرستان‌هاي نطنز، آران و بيدگل، اردستان و كاشان يكي ازمناطق مذهبي و با سابقه در ترويج دين و فرهنگ بويژه برپايي آيين‌هاي سنتي عزاداري است.

سوابق و آثار به جا مانده از جمله تاريخ مبارزه، شهادت سلطانعلي بن امام باقر(ع) درمشهداردهال،وجود علماوفضلاوانديشمندان ديني‌ومذهبي،گرايش مذهبي مردم، رونق مسجدها و حوزه‌هاي علميه در اين منطقه مويد اين مهم است.

همه ساله آيين‌هاي عزاداري ماه محرم در مناطق مختلف كاشان و اطراف آن با شور و عشق خاص مردم به ابا عبدالله‌الحسين (ع) برگزار مي‌شود و عاشقان آن حضرت ارادت و تجديد ميثاق خود را هرسال درقالب عزاداري مستحكم‌تر مي‌كنند.

اين آيين‌ها به فراخور فرهنگ و شيوه‌هاي مرسوم در منطقه با اندكي تفاوت از ديرباز همواره در قالب هيات‌هاي مذهبي و راه‌اندازي دستجات و تكايا برگزار شده است.

با نگاهي به تاريخ عزاداري سنتي در كاشان و شهرهاي همجوار آن، همچون نطنز، آران وبيدگل و اردستان به برخي آيين‌هاي سنتي از جمله"نخل گرداني" و حمل خيمگاه حسيني و شهداي كربلا برمي خوريم كه در زمان آل بويه مرسوم بوده و در زمان قاجار نيز با برپا كردن تكيه‌ها آيين‌هاي تعزيه رونق بيشتري گرفته است.

از جمله آيين‌هاي سنتي محرم در كاشان كه به‌تناسب‌ايام‌اين ماه‌حزن و اندوه درگذشته و حال برپامي شود، مي‌توان به آيين چاووش خواني يا " چاووش عزا" اشاره كرد.

دراين‌آيين كه قبل از آمدن محرم برپامي شود،فردي درجلوي كاروان در حاليكه بيرقي در دست دارد، آمدن محرم را با ذكر اشعاري حزين به مردم خبر دهد.

آيين " سقاخواني" در ايام محرم بسياري از ارادتمندان به امام حسين(ع) در حاليكه‌بايك دست مشك آب و با دست ديگر كاسه‌اي در دست دارند به ياد تشنه لبان كربلا ، عزاداران را سيراب مي‌كنند.

برخي از سقايان در گذشته اشعاري نيز در دستگاه‌ها و آوازهاي دشتي و بيات و غيره مي‌خواندند.

نظير اين گروه از جمله گروه " ضيغم" و " نوش‌آباد" هنوز در كاشان و نوش آباد آران و بيدگل فعاليت دارند و يكي از قديمترين گروه‌هاي سنتي آيين- هاي عزاداري اين مناطق هستند.

آيين " فرات خواني"دراين آيين كه هنوز در كاشان و بويژه‌مناطق خشك كويري مرسوم است، خواننده‌اشعاري رابرآب فرات مي‌خواند وبطوريكه واقعه غم انگيز كربلا را در ذهن تجسم مي‌كند.

اين آيين نوعي آيين سوگ و مويه است كه بيشتر در آواز دشتي اجرا مي‌شود و " عليرضا سقاحضرتي" يكي از اجراكنندگان اين نوع آيين است.

آيين" پيش خواني" نيز يكي از آيين‌هاي مناطق روستاهاي كوهستاني كاشان و برخي مناطق است كه شكل خواندن آن شبيه سقاخواني است، ولي محتواي شعري آن تفاوت دارد.

در بعضي‌ازاشعار اين آيين، شخص پيش خوان به طبيعت از سوگ حسين (ع) گلايه مي كند.

روستاهاي كوهستاني " وش"، " ابيانه"و" هنجن"وتعداد ديگري از روستاهاي كوهستاني كاشان و نطنز اين نوع اشعاررامي خوانند و برعكس در مناطق كويري بيشتر فرات خواني رايج است.

آيين " زنگ حيدري" يكي از آيين‌هاي كهن منطقه است كه نوعي آرايه ادبي به حساب مي‌آيد و بيشتر در گذشته در نوش آباد آران و بيدگل مرسوم بوده، ولي حدود نيم قرن است كه ديگر اجرا نمي‌شود.

در اين آيين زنگ كهني را به پايه منبر مسجد مي‌بسته‌اند و سقاخوان‌ها پاي زنگ مي‌نشستند و به اشعار خواننده زنگ حيدري گوش فرا مي‌دادند.

آيين " تعزيه خواني" يكي ديگر از آيين‌هاي مرسوم كاشان، نطنز، اردستان و آران و بيدگل بويژه نوش آباد است كه در سالهاي اخير با سبكي جديد به لحاظ محتوايي و فضاسازي با نام "علقمه"درتعزيت حضرت عباس (ع) و رديفهاي آوازهاي ماهور، دشتي، ابوعطا، چهارگاه و شور بغداد اجرا مي‌شود.

آيين "سنج زني يا سنگ زني" نمايش سنگ زدن گروهي در مخالفت با سپاه ملعون شمر به قصد تازاندن اسبان خود بر پيكر بي‌جان ياران حسين(ع) است.

دراين كار گروهي به شكل نمادين با چوب‌هايي كه به آن‌ها سنگ يا سنج گفته مي شود و در كف گرفته و به حركت در مي‌آوردند و اشعار خاصي با گويش محلي مي خواندند.

اين آيين در روشا و مناطقي از آران و بيدگل هنوز هم به شيوه‌اي ديگررايج است.

آيين سنگ زني و يا سنج زني در ديگر مناطق اين ديار از جمله ابيانه نطنز نيز كه به آن " جاق جاقه زني يا جقجقه زني" گفته مي‌شود با شكلي متفاوت از ساير نقاط اين منطقه اجرا مي‌شود.

آيين "وداع خواني" يكي از سوزناكترين قسمتهايي يك تعزيه است كه بصورت گروه خواني در برخي نقاط كاشان و اطراف آن در عزاداري حسين (ع) برادر بزرگوارش حضرت ابوالفضل (ع) اجرا مي‌شود.

آيين " بحر طويل خواني" نوعي از صنعت شهري است كه به صورت عموم در محرم و به صورت خاص در تعزيه توسط برخي گروهها در اين منطقه اجرا مي‌شود.

آيين " خيل عرب"، نمادي از حركت طايفه بني اسداست،حركتي كه‌بعداز جنايت سپاهيان يزيد بن معاويه و زماني كه سپاهيان دشمن از صحراي كربلا رفتند، پيكرهاي شهدا بر زمين مانده بود و كسي جرات به خاك سپاري آنها را نداشت.

زنان طايفه بني اسد كه در نزديكي زمين كربلا زندگي مي‌كردند با بيل، چوب وهروسيله ديگر به طرف دشت كربلا رفتند تا پيكرهاي شهدا را به خاك سپارند.

اين آيين بصورت نمادين در نوش آباد آران و بيدگل اجرا مي‌شود و در آن گروهي عزادار در حاليكه لباس سفيد عربي بر تن دارند، با ضربات ريتم دار ني‌هاي چوبي، اشعاري موزون مي‌خوانند و با اجراي ريتم و آهنگ سوگ و مويه خود رادرغم‌جانگذارشهادت‌امام حسين (ع) واصحاب باوفايش به نمايش مي‌گذارند.

در كاشان و برخي‌از شهرستانهاي همجوار آن از جمله "زواره" اردستان علاوه بر استفاده از علايم و ادوات عزاداري همچون نخل، علم و كتل هرساله كاروان- هايي شترسوار از عزاداران سياهپوش همراه با خيمگاه حسيني براه مي‌افتند و در سوگ آن حضرت به عزاداري مي‌پردازند.

به‌گزارش ايرنا، وجود صدها هيات مذهبي و دستجات در اين مناطق  بازرترين نماد عشق وارادت مردم به‌امام حسين(ع) و خاندان اهل بيت (ع) است.